In deze aflevering duiken we in een minder bekend stuk van het mijnverleden: de dieren in de mijn. Samen met André Ramaekers praten we over paarden die wagonnetjes trokken, muizen die tussen het eten en het stro leefden en kanaries die een waarschuwing konden zijn wanneer de lucht ondergronds gevaarlijk werd.
André is niet zomaar een gast voor dit onderwerp. Hij werkte zelf ooit in de mijn, is vandaag beter bekend als de Boer van Bokrijk en was bovendien een goede vriend van mijn vader. Daardoor kreeg dit gesprek voor mij ook een persoonlijke laag. Het ging niet alleen over feiten, maar ook over herinneringen, oude verhalen en de manier waarop mensen vroeger met dieren omgingen.
Tijdens de opname stonden achter ons foto's van dieren in de mijn op een groot scherm. Dat maakte het gesprek tastbaar. Je zag de paarden, de stallen en de beelden waarover we spraken. En soms zei zo'n foto bijna evenveel als het verhaal zelf.
🎧 Luister mee ...
Het hart van de aflevering ligt bij de paarden. Niet omdat de andere dieren minder belangrijk waren, maar omdat hun verhaal het meeste tot de verbeelding spreekt.
André zegt op een bepaald moment iets dat de hele aflevering samenvat:
"Een paard is niet gemaakt om in de ondergrond te werken en een mens eigenlijk ook niet."een bepaald moment iets dat de hele aflevering samenvat:
Daar zit alles in. De hardheid van het werk. De noodzaak van toen. En ook de dubbele blik waarmee we vandaag naar dat verleden kijken.
De paarden werden gebruikt om steenkool van het front naar de schacht te brengen. Ze trokken wagonnetjes over sporen en vervoerden ook materiaal de andere richting uit, zoals hout om te stutten. In hoofdgangen werden vooral Belgische trekpaarden gebruikt. Die waren sterk en konden, zeker op sporen, verschillende duizenden kilo's trekken. In kleinere gangen waren pony's, ezels, muildieren of muilezels handiger.
André vertelt ook dat de paarden goed verzorgd werden. Ze waren, zoals hij het noemt, de troeteldieren van de mijnwerkers. Er werd iemand aangesteld om voor hen te zorgen. Ze kregen eten, drinken en rust.
Maar daar staat een harde werkelijkheid tegenover: sommige paarden bleven jarenlang ondergronds. Soms tot tien jaar aan een stuk.
Dat blijft hangen. Want zelfs als ze goed verzorgd werden, blijft het beeld zwaar: een dier dat leeft en werkt in het donker, diep onder de grond, omdat het in die tijd nodig was.
Tijdens de opname lieten we foto's zien op het scherm achter ons. Een van de meest indrukwekkende beelden is dat van een paard dat naar beneden wordt gebracht.
Naast de paarden kwamen ook de kleinere dieren aan bod.
Muizen waren er niet bewust, maar ze waren er wel. Ze kwamen mee naar beneden met hooi, stro en paardenvoer. En eens ze daar eten vonden, bleven ze. André vertelde dat muizen ook opruimden. Etensresten die bleven liggen, werden door hen opgegeten. Daardoor lag er minder te rotten of te beschimmelen.
Ze konden ook iets aanvoelen. Dieren die onraad ruiken of voelen, vertrekken. Bij muizen was dat niet anders.
Dan zijn er de kanaries. Vaak wordt verteld dat de kanarie waarschuwde door te fluiten, maar André zet dat meteen recht. In het donker fluit zo'n vogeltje niet zomaar. Het echte signaal was net dat het vogeltje van zijn stokje viel.
Koolmonoxide is kleurloos en geurloos. Mensen merken het vaak te laat. Een klein vogeltje reageert sneller, omdat het een snellere stofwisseling heeft. Als het vogeltje flauw viel, wisten de mijnwerkers dat er gevaar was en dat ze naar frisse lucht moesten.
Later werd die rol overgenomen door de mijnlamp. Aan de vlam kon men zien hoeveel gas er in de lucht zat. Maar het beeld van dat vogeltje blijft natuurlijk sterk. Het toont hoe afhankelijk mensen ondergronds waren van alles wat hen kon waarschuwen.
André brengt in deze aflevering meer mee dan kennis over dieren. Hij brengt ook zijn eigen verhaal mee.
Hij vertelt open dat hij niet uit pure liefde voor de mijn mijnwerker werd. Hij werkte ondergronds omdat hij met paarden bezig was en zijn leven toen een bepaalde richting nam. Toch kijkt hij niet alleen negatief terug. Hij hield vriendschappen over aan die jaren. De sfeer ondergronds was volgens hem vaak positief. Er werd samengewerkt met mensen van verschillende nationaliteiten en er ontstonden banden die sterk bleven.
De vriendschap met mijn vader is daar een mooi voorbeeld van. Ze leerden elkaar kennen in de mijnschool en bleven vrienden voor het leven.
Voor mij maakte dat deze aflevering anders. Het was geen zwaar historisch college. Het was een gesprek aan tafel met iemand die de mijn kent, dieren begrijpt en tegelijk een stukje persoonlijke familiegeschiedenis meebrengt.
